Taroudannt, enige foto´s

Taroudannt, 28 december 1996 –  1 januari 1997.

Taroudannt is een origineel Marokkaans plaatsje ten zuiden van Marrakech, tussen de Hoge en de Anti Atlas. Een van de straatmuzikanten was deze oude man. Zijn muziek was niet echt om aan te horen en hij vertrok pas bij je tafeltje na een kleine bijdrage. Als je ‘t mooi vond moest je niet betalen want dan bleef hij.
Net als in de meeste Marokkaanse steden heeft ook Taroudannt een souq, een grote verzameling kleine winkeltjes waar alles te koop is. Vlees, kip, groeten, fruit, olijven, kruiden, te veel om op te noemen. Veel oude ambachten, die in Europa zijn verdwenen bestaan hier nog.


een oude straatmuzikant


de souq


vlees en kip in de aanbieding


olijven.


straatbeeld

Taroudannt, tip
Geen foto van hotel Taroudannt. Maar het is een prachtig oud hotel. De kamers zijn prima in orde. Het eten is er goed. Het enige nadeel is misschien, dat dit de enige plaats in de stad lijkt waar er drank geschonken wordt. Tussen de middag zitten alle lokale zuipschuiten er aan het bier. Maar dat kan ook een voordeel zijn, toch. Val je niet op.

 

Agadir, Inshallah, als God het wil

Agadir, 25 – 28 december 1996

Agadir is een behoorlijk grote stad in het zuiden van Marokko. In 1960 werd het door een aardbeving verwoest waardoor alles wat er nu staat van een redelijk recente datum is. Een van de belangrijkste activiteiten in deze stad is het toerisme. Strandtoerisme. Iedere week komen de vliegtuigen met nieuwe ladingen zon en zee zoekers.


Agadir, het strand

Als ik er naar onderweg ben, met de bus vanuit Marrakech, komt een dikke, wat oudere man naast me zitten.
‘Agadir is geen Marokkaanse stad,’ zegt hij.
We raken met elkaar in gesprek maar zijn Frans en het mijne verschillen nogal, waardoor we moeite hebben elkaar te verstaan. Wel begrijp ik dat hij wil dat ik naar zijn stad kom en in zijn hotel ga verblijven. Het ligt vierhonderd kilometer de andere kant op, maar dat vindt hij geen bezwaar. Ik wel.
Als ik later door Agadir loop, ben ik ook op het andere punt met hem oneens. Agadir is wel degelijk een Marokkaanse stad. Moskeeën, winkels, restaurants, alles is typisch Marokkaans. En op straat kom ik hetzelfde ratjetoe aan mensen tegen dat ik ook in de andere grote Marokkaanse steden zag. Gesluierde vrouwen naast vrouwen in minirok. Mannen in een galabia naast mannen in jeans. En dan is er de groep mensen die aan je wilt verdienen, de waterverkopers, die met je op de foto willen, de gidsen, de verkopers van de pinda’s, sigaretten, snoep, broodjes, de kerstmannen met mombakkes (een bruine huid mag blijkbaar niet), allemaal even serieus en hardnekkig. Want net als in de rest van Marokko wordt er ook in Agadir weinig gelachen.

waterverkoper op jacht

En er wordt gebedeld. Overal. Van de achterafstraatjes tot op het strand. Door ouderen, door moeders met kinderen, door gehandicapten. Bedelen is niet gemakkelijk. Het is hard werken, van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avonds laat. En ze hebben allemaal hun eigen invalshoek. De moeders sturen hun jongste kindje op je af. Bij de gehandicapten zie je stompen, vergroeide benen, verwrongen gezichten en blinde ogen.
Als Hollander heb ik het er maar moeilijk mee. ‘Niet schooien,’ leerde mijn moeder me. Je hand ophouden, dat doe je niet. Maar als rijke westerling niks geven, dat kan ook niet. Dus heb ik naast mijn hotel en mijn eten ook dagelijks een bedelbudget. Ik geef voornamelijk aan oude mannetjes en vrouwtjes en soms wat aan een gehandicapte. De bedelende moeders sturen hun kroost toch voornamelijk op de oma’s onder de toeristen af. En de man met het lamme been, die als een kieviet van toerist naar toerist hinkelt, heeft niets van me gekregen.

Aan het begin van de middag loop ik langs de boulevard. De zon schijnt, het is lekker warm en dat heb ik deze reis nog niet eerder meegemaakt. Tijdens de wandeling dwalen mijn gedachten ver af. Ik hoor de auto wel remmen en mijn oren registreren ook de zachte plof. Maar mijn benen wandelen gewoon door, mijn ogen blijven op de zee gericht.
Pas bij de schreeuw sta ik stil. Een vrouwenschreeuw. Een mensenwijfjes schreeuw. Die onder in de keel begint, rauw, en je bang maakt. En dan omhoog gaat en voor in de mond eindigt. Zo’n schreeuw die maar blijft duren.
Ik kijk naar de weg en zie het kind liggen. Een jongetje, een jaar of vijf. Ik bevries in de subtropische zon. Aan de overkant, op het terras, staat de moeder, een gesluierde vrouw, haar handen boven haar hoofd, mond wijd open. De auto staat een paar meter van het kind stil en het portier vliegt open. Maar een andere man, de vader?, is al bij het kind. Ik wil roepen, niet aanraken, laten liggen, maar hij heeft het jongetje al opgetild. En dan zie ik niks meer, want binnen een paar tellen, nog voor de schreeuw is weggeëbd, staan er tientallen mensen omheen.
Wat moet ik. Niks. En ik ga op een bankje zitten langs de boulevard waar dit is gebeurd. Achter me het strand en de Atlantische Oceaan. Voor me een drama. Twee Europeanen op het terras bestellen nog een koffie. En ik blijf kijken. Ramptoeristen.

‘Inshallah, het is de wil van God,’ zegt de student, die naast me op het bankje komt zitten.
Ik schud mijn hoofd. ‘Misschien had de moeder beter op het kind moeten letten, of de vader.’
De student kijkt serieus. ‘Nee, vanochtend vroeg was al bekend dat dit ongeluk zou gebeuren. Zo is het en het heeft geen zin om je daar tegen te verzetten.’
We gaan een kop koffie drinken en we praten over zijn studie Arabische literatuur en over mijn reis. Daarna vraagt hij natuurlijk om geld maar het is de wil van God dat ik hem niets geef.

Toch kan ik de schreeuw van de moeder niet uit mijn kop krijgen. Het was een ongeluk zonder schuldigen. Een automobilist die niet te hard reed. Een kind dat nog niet kan opletten. Een moeder die haar zoontje niet altijd in de gaten kan houden.
En ik herinner me het kind dat voor mijn bumper liep, een paar maanden geleden in Nederland. En de uitschuifbare arm met die hand die greep. Het meisje dat weggetrokken werd. Ik zie nog de beentjes en de onderkant van de schoentjes.
Vanavond neem ik een extra glas bier. Inshallah.

Marrakech

Marrakech, 22 – 25 december 1996.


Onderweg naar Marrakech: de Atlas

Over Marrakech zou veel verteld kunnen worden. Het aanhoudende getrek van jonge mannen die geld aan je willen verdienen. Straatartiesten die ophouden met optreden als je eraan komt en meteen betaald willen worden. Het te dure en slechte eten uit de eetstalletjes op de Jamaa el Fna.


Jamaa el Fna


handelaren op het Jamaa el Fna

Toch werd het er nog gezellig. In het Cybercafé, de eerste van Marokko. Van daaruit kon ik deze pagina’s uploaden. En mijn mailtjes beantwoorden.
Natuurlijk was ik de hele middag bezig met het fotograferen van iedereen. Maar het meest enthousiast was Latifa, aan haar computer. Zij is verantwoordelijk voor de spelletjes, zei ze tegen me.


Latifa in het cybercafé

 

Essaouira, enige foto’s

Essaouira, 19 – 22 december 1996.

Essaouira is een oude Portugese vesting aan de Marokkaanse kust. Later werd het een open handelsstad. Nu is het een centrum voor houtsnijwerk en allerlei andere vormen van kunstnijverheid. Het toerisme is behoorlijk in opkomst, voornamelijk nog voor mensen die niet georganiseerd reizen.


straatbeeld


Skala de Ville


Skala de Ville

In Essaouira zijn twee forten (skala’s). De wallen van het skala de ville zijn te bezoeken.


Place Prince Moulay Hassan

Place Prince Moulay Hassan is waar het allemaal gebeurt. Daarnaast is er een prachtige haven en een perfect strand, ideaal voor windsurf. Moet het alleen wat minder hard waaien en ophouden met regenen.

 

Essaouira, Tajine bereiden met Hassan

Essaouira, 19 – 22 december 1996.


Hassan El Harak

Ingrediënten
wortelen,
aardappelen,
uien,
tomaat,
spaanse pepers,
selderij,
een halve kilo rundvlees (met botten)
tajine kruiden
brood.

Bereiding
Hassan El Harak is de beheerder van hotel Tafraout in Essaouira, Marokko. Een jonge, ongetrouwde man van vierentwintig jaar. Al bij mijn aankomst lachte hij mij vrolijk toe. Dus zit ik nu op een hotelkamer zonder toilet of douche. En mijn vraag naar een stopcontact leidde tot de aanschaf van een in Nederland verboden dingetje wat je in plaats van een lamp in een fitting kan draaien en waarin dan weer de stekker past. Natuurlijk draaide ik voor het geld op.
Hassan is een talenwonder. In het jaar dat hij dit hotel runt, heeft hij vijf talen bijgeleerd waaronder Chinees en Japans. Niet in de laatste plaats vanwege zijn contacten met vrouwelijke bezoekers uit die landen. Hij hoopt binnenkort op bezoek te gaan bij zijn verloofde in Tokio.
Het hotel bestaat uit een grote centrale hal die tot aan het dak doorloopt. Naast de begane grond zijn er nog twee verdiepingen met galerijen die toegang geven tot de verschillende kamers. In het totaal zijn er vijf toiletten, waarvan minstens twee het niet doen. Het gebouw is zelfs voor Marokkaanse begrippen niet zo best onderhouden.
Iedere middag en avond voeren Hassan en ik uitgebreide gesprekken over natuurlijk Marokko en Nederland, maar meer nog over zijn favoriete onderwerpen, Japan en vrouwen.
Op de tweede dag belooft hij mij die avond tajine, het nationale gerecht van Marokko, voor mij klaar te maken.
Om zes uur zouden we vertrekken, maar aangezien tijd vloeibaar wordt op het moment dat je Nederland en zeker Europa verlaat had ik wat te lezen meegebracht en ik had me genesteld in de gekleurde kussens, die op de houten banken van de lobby lagen.


het vlees aanbraden

Even later verschijnt hij, een grote lach op zijn gezicht. Hij stelt me voor aan een buurmeisje die net even langs komt.
‘We need five minutes,’ fluistert hij en verdwijnt met het meisje naar zijn kamer op de bovenste verdieping.
Een half uur later staat hij voor me, dansend, draaiend op zijn tenen.
‘Wat vind je van haar?’
‘Ze is erg mooi,’ zeg ik naar waarheid.
‘Ik weet het niet.’ Hij haalt zijn vingers door zijn haar en speelt met een lok. Maar dan verschijnt de lach. ‘Ze wil iedere dag.’ Hij beweegt golvend zijn hand.
Even later lopen we door de straten van de medina van Essaouira. Dit gedeelte van de stad stamt uit het einde van de achttiende eeuw. De rechte, smalle straten zijn vol met wandelaars en de winkeltjes doen goede zaken. In een zijstraatje doen we onze eerste aankopen bij een groentezaak. Eerst worden handen geschud en daarna wordt ons een plastic mandje toegeworpen. We inspecteren de aardappelen, de tomaten, de wortelen en de uien.

Na de aanschaf van een pond rundvlees bij de slager komen we bij het belangrijkste adres, daar waar de tajine-kruiden verkocht worden.


groente schoonmaken

We worden als gasten ontvangen en we moeten binnen plaatsnemen. Even later verschijnt de eigenaar. Hij is van dezelfde leeftijd als Hassan. Na het handen schudden toont hij mij de inventaris van de winkel.
Kruiden en specerijen, los en in verschillende ingewikkelde combinaties, die natuurlijk geheim zijn. Het tajine kruidenmengsel is samengesteld uit 51 verschillende onderdelen. Maar hij verkoopt meer. Brokken musk, zelfgemaakte parfums, allerlei potjes, glazen en bakjes. De ene geur na de andere. Hij is drogist, kruidendokter en parfumier in een. En tegen de vliegen heeft hij levende kameleons.

Nadat het brood aangeschaft te hebben begint het klaarmaken van de stoofpot.
‘Eerst de aardappelen,’ zegt Hassan en hij begint te schillen. Ik mag niks doen dus sta ik met mijn dicteerapparaat de gebeurtenissen te verslaan.


sudderen

‘Welk merk,’ vraagt hij als hij dat ziet.
‘Sony.’
‘Japans.’ Hij grijnst van oor tot oor. ‘They are the best.’
Even wil ik onze nationale trots verdedigen, maar dan lach ik maar met hem mee.
Van de wortelen worden plakjes gesneden, het witte middenstuk wordt niet gebruikt. De tomaat wordt van zijn schil ontdaan en ook de zaadjes verdwijnen bij het afval.
Aan de andere kant van het kleine keukentje staat een bak met houtskool te gloeien. Tajine wordt gemaakt in een platte aardewerken schaal waarover een kap van hetzelfde materiaal wordt geplaatst en dit hele geval staat weer boven het houtskool vuur. Een soort instant oven.
‘Olijfolie,’ vraag ik als Hassan olie in de hete schaal giet.
‘Nee, geen olijfolie, tafelolie.’
Het vlees wordt dichtgeschroeid.
Na vijf minuten onder de kap gaan de uien, de wortelen, de gehakte selderij en de aardappelen erbij. Natuurlijk worden ook de kruiden toegevoegd.
‘Over een uur is het klaar.’
Even later gaat de zit, de tajine pot, weer van het vuur.
‘Niet goed,’ vraag ik.
‘Het vuur is niet heet genoeg.’
Hassan pakt de bak met houtskool op en verdwijnt naar buiten. Bij de hammam, het badhuis, om de hoek gaat hij naar binnen. Twee minuten later verschijnt hij weer. Het houtskool brandt hoog.

klaar

Als dan eindelijk tegen tien uur het eten klaar is, smaakt het prima. Een glas wijn erbij had het kunnen afmaken, maar omdat dit Marokko is drinken we mintthee.

Tanger, Le Petit Socco

Tanger, 16 – 18 december 1996,  Le Petit Socco.

Na een paar uur door Tanger rondgezworven te hebben krijg ik trek in koffie. Ik bevind me in de ville nouvelle, het nieuwere gedeelte van deze Marokkaanse havenstad. De avenues zijn hier breed, naar Frans voorbeeld, met moderne winkels en kantoorgebouwen. Het verkeer is er druk. Ik besluit terug te lopen naar de medina, het stadsdeel dat zijn oorsprong kent in de Middeleeuwen. Smalle straatjes, winkeltjes soms zo klein als een Nederlandse klerenkast.
Ook de kleding is er anders. Vrouwen dragen vaker een hoofddoek en meer mannen dragen een jalaba, een lang, vaak bruine gewaad met een kap.
Een van de beste plekken om koffie te drinken is Café Central op de Petit Socco, een klein pleintje midden in de medina. Ondanks het frisse weer ga ik aan een tafeltje buiten zitten. Niets is leuker dan de wereld te bekijken vanaf de veilige plaats op een terras met een kopje koffie voor je.
De ober, een kleine man met een ontiegelijk smal gezicht, zijn zwarte oberkleding hangt als een zak om zijn lijf, komt op me af. Ik bestel mijn café noir.
Hoe klein het pleintje ook is en hoe moeilijk te bereiken, het betekent niet dat er geen auto’s op geparkeerd kunnen worden. Vier staan er waaronder een nogal dikke Mercedes. Om het pleintje heen zijn meerdere cafés, die aan de overkant heeft een balkon op de eerste verdieping. Op de hoek is een soort snackbar, Ray Charly. Niet meer dan een gat in de muur. De krukken staan op straat.
Mijn koffie wordt voor mij neergezet, samen met een flesje mineraalwater en een glas.
De man, die een tafeltje naast me is komen zitten, besteld een thee.


mannen op het balkon

Een klap en een gil, daarna is het stil. Aan de linkerkant van het plein beginnen een paar mensen te rennen. Vanachter een gevel roept iemand met een hoge, opgewonden stem. Op het pleintje draaien alle hoofden in de richting van het geluid. Ik kan het Marokkaans niet verstaan. Een paar tellen later houdt het op. Een moment nog hangt er een spanning over het pleintje, daarna neemt het leven weer zijn gewone gang.
De ober met het smalle gezicht begint nerveus aan zijn snorretje te trekken als de man aan het tafeltje naast me zijn thee niet accepteert. Er is een discussie waarna de ober het glas weer mee naar binnen neemt. Even later komt hij terug. De mintbladeren, die als aquariumplanten in de thee dreven, zijn verdwenen. De man naast me betaalt.
Als vanuit de moskee om half een opgeroepen wordt tot het gebed is er geen reactie. De gesprekken gaan door en de ober met het smalle gezicht serveert de koffie gewoon uit.

Er klinkt geroezemoes. Een ambulance, een grote Amerikaanse Ford, rijdt langzaam het pleintje op. De sigarettenverkopers moeten de kartonnen dozen, waarop hun koopwaar ligt uitgestald, aan de kant zetten. De oranje zwaailichten flitsen nog even en worden vervolgens uitgezet. Vanaf de linkerkant komt een jongetje aanrennen. Uit de ambulance stappen twee mannen, een ervan draagt een tas. Ze lopen met het jongetje mee naar het pand waaruit eerder de gil geklonken had. Twee andere mannen blijven in de wagen. Aan niets is te herkennen dat zij op een ziekenwagen werken.
Op het pleintje vormt zich zowel rond het huis als rond de ziekenauto een groepje mensen. Als ik een foto wil nemen van de menigte, doet een van de mannen in de ziekenauto snel de deur dicht.
Even later komt het slachtoffer te voorschijn, een magere man van rond de dertig, zwart achterovergekamd haar, een volle bos. Zijn linkerhand heeft een flinke wond, de verplegers hebben er een dot watten opgedaan en wat verband omheen gewikkeld. De man loopt op blote voeten, ze zitten onder het bloed. In zijn rechterhand heeft hij een sigaret. Hij zuigt er nerveus aan. Bij de ziekenauto geeft hij de sigaret aan een vrouw en wil terug naar de woning. De verplegers houden hem tegen. Een pakt de sigaret van de vrouw over en de andere manoeuvreert de man de ambulance in. In de wagen krijgt hij zijn sigaret terug. Hij neemt meteen een trek.
Terwijl de zijdeur gesloten wordt rijdt de auto langzaam het plein af. De zwaailichten zijn weer aangezet.

Bij Ray Charly wordt het inmiddels behoorlijk druk. De lucht van het geroosterd vlees maakt me hongerig. Ik besluit ook zo’n broodje met gehakt en uien te nemen en wuif naar de ober dat ik wil afrekenen.

 

Door de Sahara

Donderdag 2 januari, Agadir – Tan Tan, 322 kilometer.

Om kwart voor tien ‘s ochtends sta ik bij het busstation van Agadir. Niet een echt station, het is een smalle straat, waarlangs de kantoren gevestigd zijn van de diverse busbedrijven. Soms een verzorgd kantoor met een balie, soms niet meer dan een hok, waar een man telefonisch zaken doet. Buiten staan de mensen die de klanten moeten verzamelen.
‘Casa, casa, casa,’ roept een knul bij de bus naar Casablanca.
‘Marrakech,’ vraagt een oudere man als je voorbij loopt.
De redelijk moderne bus naar Tan Tan vertrekt een paar minuten voor tien en rijdt eerst naar het busstation van Inezgane, een paar kilometer verderop. Een grote modderpoel, waar tientallen andere bussen wachten op vertrek. Stalletjes met eten en drinken. Wel een echt busstation.
Het merendeel van de passagiers stapt uit, dit is een belangrijke overstapplaats.
Meteen na aankomst begint de processie van handelaren en bedelaars door de bus. Een dikke jonge vrouw in strakke jeans reikt met de hand geschreven briefjes uit. Ik kan het Arabisch niet lezen, maar als ze even later de briefjes weer ophaalt krijgt ze van een aantal mensen wat muntstukken. Een man met een vieze zeemanspet verkoopt plastic zakjes met bananen. Hij heeft grijs haar en een wit puntbaardje. De bananen worden bekeken en betast. Hij verkoopt één zakje.
Een dikke jonge man komt via de achteringang de bus binnen. Hij tikt me aan.
‘Bagage,’ zegt hij.
Ik begrijp hem niet.
‘Ik werk hier,’ zegt hij in het Frans. ‘Ik krijg geld voor de bagage.’
Bij het instappen in Agadir heb ik al een jonge knul, die ook op de bus werkt, betaald voor de bagage. Niet dat dat echt hoeft, maar die paar dirhams zorgen ervoor dat er wat beter op mijn rugzak gelet wordt. Dat hoop ik tenminste. Maar nog een keer betalen.
Ik krijg weer een tik tegen mijn schouder.
Ik draai me om en zeg in mijn beste Frans dat ik al betaald heb.
‘Je ne veux pas payer deux fois.’ Ik wil niet twee keer betalen. En ik grijns er vrolijk bij.
Hij bekijkt me, haalt zijn schouders op en verdwijnt, maar ik weet zeker dat ik hem nog wel een keertje terug zal zien.
Een jonge vent met een Schwarzenegger zonnebril stapt de bus binnen, hij sluit aan achter een man met parfum die zich langs een oude bedelaar wurmt die met grote gebaren vertelt welk ernstig lot hem getroffen heeft. De bedelaar heeft een officiële brief waarin staat dat wat hij zegt de waarheid is. Schwarzenegger draagt een groot bord met horloges en zonnebrillen. De bedelaar gaat ook voor hem aan de kant, waarbij hij zich tussen twee stoelen moet wurmen, op de schoot van een gesluierde vrouw, maar zijn verhaal gaat gewoon door. Boven de stoelen wappert hij met het papier. Ik versta hem niet maar als hij eindigt met een snik, weet ik dat het slecht met hem is afgelopen. Hij krijgt heel weinig geld.
Inmiddels loopt de bus vol met passagiers. Ook de man met de vuile pet verschijnt weer. Zijn bananen verkopen plots goed. Achter hem loopt een blinde man. Met een metalen staaf tikt hij zich door de bus. Hij krijgt veel. Ik zie zijn witte oogbollen en ga op zoek naar mijn portemonnee, maar de man is snel en heeft de bus al weer geroutineerd verlaten. Buiten wordt hij opgewacht door een jongen in nette kleren die hem naar de volgende bus manoeuvreert.
We vertrekken. Ik krijg na een paar kilometer weer een tik op mijn schouders en ik ben niet verbaasd als het Dikke is.
‘Sigaret,’ eist hij.
‘Ik rook niet,’ lach ik hem toe.

Ik lees net een simpele Amerikaanse thriller, als voor in de bus een enorme ruzie begint. Dikke is ook hierbij betrokken. Hij is behoorlijk kwaad en begint aan een passagier te trekken. De andere twee medewerkers op de bus gaan ook naar voren. Alleen de chauffeur houdt zich nog afzijdig.
Andere passagiers beginnen zich ermee te bemoeien. De passagier waar het om draait komt plotseling naar achter rennen. Het is een heel kleine oudere man. Een man twee rijen voor me staat op. Hij en de oude man krijgen ruzie. De oude man wijst, met zijn wijsvinger en middelvinger naast elkaar. Het lijkt net een bezwering maar de man twee rijen voor me lacht erom.
Inmiddels staat de helft van de bus. Ik kijk verbaasd in het rond. De jonge man naast me, bij het raam, kucht.
‘De oude man heeft drie kaartjes gekocht, voor hem en voor zijn zuster met haar kind. Nou heeft zijn zuster per ongeluk ook twee kaartjes gekocht. Tenminste dat zeggen ze. De conducteur zegt dat de kaartjes vals zijn.’
Plotseling wordt de chaos duidelijk. En als de man twee rijen voor me weer opstaat heb ik geen vertaling nodig. In zijn ogen is de oude man een bedrieger. Dikke begint weer te trekken en nu gaat een gesluierde vrouw aan zijn arm hangen. De thriller ligt vergeten op mijn schoot.

Als we Tiznit passeren is het tumult geluwd, de uitkomst is voor mij onduidelijk.
Ik raak gefascineerd door de manier waarop de jongste busmedewerker de achterdeur bedient. Als we door een dorpje rijden gaat hij de twee treden af en kijkt door de ruit of er iemand staat. Ziet hij iemand dan klapt hij in zijn handen en roept. De chauffeur remt af en ondertussen is de achterdeur al open en hangt de knul buiten de bus. Terwijl de bus nog veel te hard gaat sprint hij eruit.
Hij heeft snel door dat ik hem in de gaten hou. Hij is zo’n zestien jaar en heeft een groene camouflagebroek aan. Een smal gezicht en zwarte krullen. Hij heeft grote donkere ogen, met lange wimpers. Zijn oogleden bedekken zijn ogen voor de helft, zoals bij de zanger Prince. Het lijkt net alsof hij zwaar geblowd heeft.
Als de bus vertrekt hoor je ‘m buiten nog roepen.
‘Tan Tan. Tan Tan.’
De bus is al flink op snelheid als de achterdeur wat verder openzwaait. Met ogenschijnlijk gemak klimt Prince naar binnen. Hij kijkt me meteen aan en zijn oogleden zakken nog iets verder.

Ik ben inmiddels een paar bladzijden gevorderd in mijn thriller als ik de bekende tik op mijn schouder krijg.
‘Stylo,’ zegt Dikke.
‘Pas de stylo.’ lieg ik. Ik heb geen balpen. Hij gelooft het ook niet.
‘Bagage,’ probeert hij.
‘Ik heb hem betaald.’ Ik wijs naar Prince.
Prince grijnst.
‘Hoeveel,’ wil Dikke weten.
‘Vraag het hem maar.’
Dikke kijkt me nog eens aan. Hij neemt afscheid met een vriendelijk tikje op mijn schouder. Een Europeaan in de bus en hij verdient er geen dirham aan. Het lijkt hem niet te raken.
De laatste uren van de trip zijn saai. Ik krijg mijn thriller gemakkelijk uit.

Tan Tan.
In hotel Dakar ontmoet ik andere reizigers. Uit Groningen. Na op het balkon wat gepraat te hebben besluiten we gezamenlijk te gaan eten.
Het busstation is ook hier een grote modderpoel en zandvlakte. Aan de ene kant van dit plein bevindt zich ons hotel. Aan de andere kant zijn drie kleine eethuisjes. Ze hebben ieder een paar tafeltjes. En twee van de drie hebben een primitieve uitstalling met het voedsel van die avond. De eigenaar van het middelste restaurant weet alleen te melden dat hij groente heeft. Bij het rechter restaurant staat op een houtskoolvuurtje enige tajine d’agneau te pruttelen. Lamsvlees. Bij het linker restaurant staan drie pannetjes. Een pannetje met iets wat op tomatengroentesoep lijkt. Een pannetje met kip en een pannetje met linzen.
We besluiten bij restaurant De Drie Pannetjes te gaan eten. We kiezen voor de kip en we nemen plaats aan een van de twee tafeltjes buiten in het zand.


restaurant De Drie Pannetjes

Ik neem er een cola bij en mijn disgenoten een thee.
De kip blijkt met aardappelen en erwten te zijn en is zeer smakelijk. Na afloop drink ik nog een koffie. En zoals altijd gaat het gesprek met andere reizigers over het weer thuis en waar we allemaal geweest zijn. Ook deze keer was het gezellig. Tenslotte vriest het thuis dat het kraakt en we zijn al op veel plaatsen geweest.
Als het tegen halftien zachtjes begint te regenen wordt het tijd om af te rekenen.
We lopen naar binnen en vragen om de rekening.
De eigenaar knikt, pakt een stukje krantenpapier en kijkt er een tijdje naar. Dan schrijft hij 99,00 op. In dirhams is dat ongeveer twintig gulden. Niet duur maar toch meer als we verwacht hebben. We kijken elkaar aan en dan heb ik een briljant idee.
‘Hoeveel is het voor mij,’ vraag ik in mijn beste Frans maar de man verstaat me niet.
Ik wijs naar mezelf en zeg langzaam: ‘Poulet, cola, café noir.’
‘Ah,’ zegt hij en bestudeert het stukje papier. Na een minuut schrijft hij langzaam 33,00 op. Hij lacht vriendelijk en laat daarbij zijn laatste drie tanden zien. Het bedrag is wel erg toevallig en nog teveel, tenslotte had hij vooraf de kip aangeboden voor 20 dirhams.
Dus probeer ik het nog een keer.
‘Poulet, hoeveel.’
‘Negentien.’
‘Cola.’
‘Drie.’
Hij schrijft het traag op, allemaal op dat reepje krant.
‘Café noir.’
‘Vier.’
Hij telt het op en is absoluut niet verbaasd dat zijn totaal nu zesentwintig is.
Ik geef hem achtentwintig dirhams, ik krijg een hand en hij vraagt of ik nog een koffie wil. Van de zaak.

Vrijdag 3 januari, Tan Tan – La Ayoune, 260 kilometer.
Voor me koopt een man het laatste kaartje voor de bus naar La Ayoune.
‘Complet,’ zegt de busconducteur tegen me.
Ik mopper wat in mezelf. Waarom niet eerst een kaartje gekocht en dan pas ontbeten. Ik loop met spullen door de modder naar de plaats waar de grand taxi’s staan.
Op een wat droger stukje van de zandvlakte staan wat oude Mercedessen schots en scheef door elkaar. Er staan wat mensen om heen.
‘La Ayoune,’ zeg ik tegen de eerste de beste die me aankijkt.
Het heeft een onderlinge discussie tot gevolg maar binnen een paar tellen wordt er gewezen naar een witte Mercedes.
‘Le blanc,’ vraag ik voor alle zekerheid.
‘Oui, oui,’ is de ongeduldige reactie.
Mijn tas wordt zowat van mijn schouder gerukt en achter in de bak gefrommeld. We vertrekken meteen, want ik maak het gezelschap compleet.
Op de achterbank zitten vier vrouwen en ik deel de rechtervoorstoel met een grote Marokkaan van ongeveer dertig jaar. Ik zit als een platgeslagen mug tegen het raam.
Op de achterbank giechelen de vrouwen een paar minuten en dan wordt het rustig. Het enige geluid wat ik voor de rest nog zal horen is het klappen van de kauwgum van een van de twee oudere vrouwen en het gemopper van de ander.
Gelukkig wordt de muziek niet al te hard gezet.
Als snel wordt duidelijk wat mijn taak is in het geheel.
Om het kwartier geeft de chauffeur een sigaret aan de man tussen ons in. Ik pak dan mijn aansteker en steek de sigaret aan. Na twee halen krijgt de chauffeur de sigaret.


De witte Mercedes, onderweg

Het landschap is saai en eentonig. De Sahara is echt begonnen. Rechts van ons de oceaan. De rest is hard en vlak. Tussen de stenen proberen geharde planten zich staande te houden.
Omdat ik in de auto niet kan lezen en er niets te zien is, gaan mijn gedachten op de loop.
Ik denk aan de natuurfilms over de woestijn. Hoeveel dieren en planten hier nog een bestaan vinden. Over dat dit de ideale plek is voor een gevangenis.

Zaterdag 4 januari. La Ayoune – Dakhla. 544 kilometer.
Voor de bus sta ik op plaats nummer 10. Er zijn maar 3 plaatsen beschikbaar. Complet. Weer een grand taxi.
In de minstens twintig jaar oude Peugeot 504 zit in helemaal links op de achterbank. Mijn linkerschouder tegen de ruit, mijn rechterschouder tegen de rugleuning. We vertrekken om kwart over tien. We komen om kwart over zes aan. Drie kwartier lunch. 544 kilometer niets. Een hardblauwe lucht, voor het eerst geen wolken. Rechts meestal een blauwe zee. Zo nu en dan het hutje van een visser. Voor de rest een eentonige vlakte. Zelfs de schaarse vegetatie wordt minder. Totdat zelfs dat er stukken niet meer is. De Westelijke Sahara is heel veel van niets.


Veel van niets

Op zo’n vijftig kilometer na. Daar lijkt het op een open mijn. Ik weet dat de Westelijke Sahara een van de grootste leveranciers in de wereld is van fosfaten en dat die gewonnen worden in open mijnen. Is dat hier?
Ook bij Dahkla wordt de taxi aangehouden. De politieman heeft me allang zien zitten en ook ik ken zo langzamerhand de routine. Bij iedere stad is het wel een paar keer raak. Ik geef mijn paspoort. De politieman bladert en kijkt. De chauffeur is al uitgestapt en morrelt aan de achterdeur. Ik stap uit. Mijn pas is inmiddels doorgegeven aan een jongetje en de politieman wijst naar de hut, ik weet wat er moet gebeuren en loop er heen.
Achter een wrak tafeltje zit een morsige agent. Hij deelt het kleine hok, niet meer dan twee bij twee, met enige honderden vliegen. In een vensterbank staat een half glas thee, het glas is net zo grauw als de ruit. De politieman is bezig de gegevens over te schrijven op een velletje papier en ik moet nog enige aanvullende gegevens verstrekken, waaronder de voornamen van mijn ouders. Op het tafeltje staat ook een typemachine, de oudste van het land. Er zitten een aantal vellen in, met carbon ertussen. In het Frans heeft de man daarop de namen getikt van de buitenlanders die zijn post zijn gepasseerd. Voor iedere persoon is dat een standaard zin en ik weet dat ik er ook op zal verschijnen. Ze hebben daarvoor naast mijn paspoortgegevens de voornamen van mijn ouders nodig en mijn beroep. En op al die posten heten mijn ouders anders. Want na de eerste keren heb ik geen zin meer om de spelling te verbeteren.

dromedarissen

Zaterdag 4 januari 1997 tot dinsdag 7 januari 1997, Dakhla.
De kunst is het vinden van vervoer. Er rijden geen bussen of taxi’s richting Mauritanië. Op de camping buiten het stadje staan de buitenlanders die naar Mauritanië zullen gaan. Spoedig vind ik iemand met wie ik mee kan rijden. Fiete, een Duitser, in een Nissan Patrol, die hij ergens in Afrika wil verkopen. Van de opbrengst hoopt hij zijn vakantie en de terugreis te betalen.
De grens met Mauritanië is maar gedeeltelijk open. Twee keer per week wordt door het Marokkaanse leger een konvooi georganiseerd. Ik ga met het konvooi van dinsdag. Vooraf moeten allerlei formaliteiten geregeld worden. Op maandag langs de politie om de gewone uitreispapieren in orde te maken en daarna naar de douane voor de uitvoerpapieren van de auto’s.
Al snel wordt het een gezellige boel omdat tientallen terreinauto’s, gammele Peugeots, oude Mercedessen, een aantal motoren en nog een paar vreemde voertuigen het stadje op zijn kop zetten. Dit is de rand van de wereld en er verschijnen randfiguren. Een groep van acht Oostenrijkse auto’s, die vlak achter elkaar aanrijden, ze hebben onderling al een botsing gehad. Een chic Frans reisgezelschap, in splinternieuwe Mitsubishi’s, vol met reclame. De auto’s worden voor vertrek uitgebreid gewassen. De Australiër Brett, die in Leiden woont, samen met twee Engelsen, in een 25-jaar oude Landrover. Hun bijnamen staan erop. Krentenbrett, McNeil O’Neill, Florence McNurse. Een Italiaan met woeste haren en wilde ogen op een motor. Een groep Duitsers, waar ook Fiete toe behoort. Van redelijk georganiseerd en op veiligheid gericht tot losgeslagen dronkaards. Zwitsers. Nog meer Fransen. Twee groepen motorrijders. En natuurlijk wat Nederlanders.

Dinsdag 7 januari Dakhla – Marokkaanse kant van de grens, 420 km.
‘s Ochtends voor vertrek moeten de hele groep, die uit 60 voertuigen en 117 personen bestaat, zich melden bij de militaire begeleiding. Iedereen moet twee pasfoto’s inleveren en wordt opgeschreven. Het circus kan beginnen. Om elf uur staan alle voertuigen bij de controlepost aan de rand van het stadje. Voertuig na voertuig moet er naar toe. De namen, paspoortnummers en de voornamen van de ouders worden nog een keertje opgeschreven. De paspoorten worden ingenomen, er is geen weg terug. Een paar Nederlanders zonder visum worden uit de groep gehaald.
Zij, die verder mogen moeten zich opstellen aan de andere kant van de controlepost. Dakhla ligt op een schiereiland in de oceaan, maar het blijft de Sahara. Op de zandvlakte waar we staan is het in de schaduw van de auto’s 35 graden Celsius. De zon brandt genadeloos.


opstellen

Tegen het eind van de middag, 5 uur, kunnen we vertrekken richting grens. We rijden, met maar één stop, door naar de overnachtingsplaats aan de Marokkaanse kant van de grens. Om ongeveer middernacht wordt door sommigen nog wat gekookt, de meesten gaan meteen slapen. Ik heb geen slaapzak, geen bed, ik slaap op de rechtervoorstoel van de Nissan Patrol.

Woensdag 8 januari. Marokkaanse kant van de grens – Mauritaniaanse kant van de grens 30 km.
De zonsopgang is prachtig. Venus straalt als ochtendster en ook de maan komt vlak voor de zon op. Het is bijna nieuwe maan, het begin van de islamitische vastenmaand Ramadan, en we zien maar een flinterdun schijfje.
Rond negen uur krijgen we onze passen terug van de Marokkaanse militairen, de plastic zak wordt geleegd op de motorkap van een auto en we mogen er naar graaien. Daarna vertrekken we in konvooi naar de grens. Hier houdt de asfaltweg op en begint de piste. Het is zaak de juiste route te rijden want het niemandsland ligt vol met mijnen. In het konvooi gonst het van verhalen over lieden die op mijnen gereden zijn. De militairen sturen ons verder het niemandsland in en na een paar honderd meter zien we de eerste Mauritaniaanse militair. We stoppen. Het pad verdwijnt er in het losse zand. Aan de andere kant van de zandkuil zit iemand op een stoel. Daar moeten we naar toe, maar dat zal nog wel een tijdje duren. Het zand is voor de terreinwagens geen probleem maar voor de gewone auto’s een barrière. Alleen met voldoende snelheid haal je het. Zestig kilometer per uur en in de tweede versnelling, laat de motor maar brullen en beslist niet remmen of ontkoppelen. Als je het goed doet, glijd en slip je er doorheen. Tientallen auto’s komen vast te zitten en moeten eruit getrokken en geduwd worden.
Op de stoel, in de brandende zon, zit een militair die de passen controleert. Hij zet er een krabbeltje bij. Dan mag je de heuvel op naar de volgende post.
Er is met stenen en wat spoorwegrails een muurtje gebouwd. Er achter staat een houten hut. We moeten ons voor het muurtje verzamelen, auto voor auto mogen we passeren en ons melden in de hut. Alle gegevens worden genoteerd en de paspoorten worden ingenomen. Daarna moeten we ons opstellen en wachten totdat iedereen aan de beurt geweest is.


stilstaan in het zand

In het konvooi wordt in de tussentijd veel gepraat over de routes door Afrika. Ik luister en ik vraag. Ik weet inmiddels een hoop van de handel in tweedehands auto’s. Misschien probeer ik het volgend jaar ook eens. Maar niet alleen, ik moet een paar avontuurlijke types vinden, met verstand van auto’s, die mee willen.
We moeten wat extra wachten omdat de chique Franse Mitsubishi’s met grote hoeveelheden francs de militairen omkopen en onder begeleiding mogen vertrekken.

eventjes lekker scheuren

Tegen halfvijf ‘s middags is iedereen erdoor. De dienstdoende militair is terug en vindt een auto waarin een zitplaats voor hem is. Hij vertrekt en iedereen rijdt er achteraan.
Een andere militair komt aanrennen en blaast op zijn fluit. Hij stopt het konvooi. Er zijn een zestal auto’s ontsnapt. Een motorrijder, de Italiaan met de wilde ogen, wordt opgedragen die wagens terug te halen. Het duurt een uurtje. Daarna vindt ook deze militair een auto met een lege zitplaats. Hij stelt zich ermee vooraan op en we mogen weg. Fiete, de eigenaar van de Nissan, verteld me dat deze militair beslist op de tweede plaats wil rijden. Afrikaanse status.
We worden 15 km door de woestijn naar de overnachtingsplaats geleid. Onderweg, in het donker, passeren we nog een flinke strook met zand, veel auto’s komen er vast te zitten.
Tegen tienen eet ik wat roggebrood met kaas; Fiete zorgt goed voor me. Ik slaap nog een keer in de voorstoel.

Donderdag 9 januari. Naar Nouadhibou, 40 km.
Tegen negen uur vertrekken we naar een eerste controlepost, nog zo’n wrakkig huisje. De passen liggen er op stapeltjes, per nationaliteit. Je moet je eigen pas eruit vissen, de gegevens worden op een vel papier geschreven, waarna de pas weer op een hoop gesmeten wordt. Hier zijn we een ochtend mee bezig. Gelukkig is het bewolkt.
We rijden daarna door naar een tweede huisje waar we onze pas terugkrijgen. Je roept je nationaliteit en als je de eerste ervan bent krijg je de paspoorten.
De volgende etappe eindigt in een grote kuil in de woestijn. Nadat iedereen is opgesteld, loopt een militair langs die de kentekens van de auto’s opschrijft.
Ondertussen zijn locale handelaren en gidsen verschenen. Ze doen hier en daar een bod op een auto, maar er wordt niet verkocht. Iedereen wil er eerst verder mee naar het zuiden. Mauritanië is geen goed land om je auto te verkopen.
De gidsen proberen allerlei mensen en groepen voor te laten trekken bij de militair, die de leiding heeft, en soms lukt het. Een gedeelte van het konvooi accepteert het gelaten. Dit is Afrika en alles heeft zijn eigen tempo en regels. Anderen winden zich op.
Ik ben moe en ik droom van een heet ligbad, een warme maaltijd en ijskoud bier. Mijn medereizigers lachen me uit. Ze voorspellen nog een nacht in de woestijn.
Als het kenteken van je auto is opgeschreven mag je je melden in het eerste huisje, waar weer eens alle gegevens worden opgeschreven. Als je bij het tweede huisje geweest bent en de dienstdoende militair je gekoppeld heeft aan een commerciële gids, mag je per groep weg. Vriendjespolitiek regeert.
Tegen drie uur ‘s middags rijden we dan eindelijk naar Nouadhibou, de camping of, in mijn geval, het hotel.
Eindelijk kunnen de schoenen uit en ik slaap die nacht 12 uur. De douche is koud, maar het bier ook. Ik ben tevreden.